ظرفیت‌های اقتصاد گردشگری

فرید جواهرزاده  – دکترای اقتصاد توریسم

 

eghtesadghardeshgari

بسیاری از صاحب نظران معتقدند در صورت برنامه ریزی مناسب و شایسته از سهم درآمدهای گردشگری که از ناحیه زیارت در مشهد به این شهر و استان تزریق می شود،می توان اقتصاد یک کشور را زیرو رو کرد اما خراسان رضوی کمتر بهره ای از آن می برد. در بررسی علل این اتفاق بایستی به مقولات مهمی در حوزه نفوذ اقتصاد گردشگری-در اینجا اقتصاد زیارت- اشاره کنیم.در همین راستا باید در یابیم که چه مؤلفه هایی بر اقتصاد زیارت تاثیر گذار است و به طور کلی چه چارچوبی برای تنظیم ارتباطات و فرایند اثربخشی درآمدهای ناشی از آن متصور هستیم.  برای این مهم نیازمند تعریف واحدی از مفهوم اقتصاد زیارت و پدیده های آن می باشیم. جهانگردی پدیده ای است که از دیرباز در جوامع انسانی مختلف وجود داشته است.  اما با ورود به عصر مدرن به صورت یک صنعت سودآور در آمده و مورد توجه بسیاری از کشورهای دنیا قرار گرفته است و هر ساله با رشد و توسعه این صنعت چند وجهی مواجه بوده ایم. با نگاهی گذرا به در آمدهای جهانگردی کشورهای مختلف ، به این نتیجه می رسیم که نگاه کشورها به توسعه جهانگردی با اهداف مختلف سیاسی ، فرهنگی ، اجتماعی و. . .  کاملا متفاوت است، اما اکثر آن‌ها ، توسعه اقتصادی را در درجه اول اهمیت قرار داده اند ، به این دلیل که جهانگردی به سرعت رشد یافته و به بزرگ ترین صنعت دنیا تبدیل شده و منافع عمده اقتصادی را به اقتصاد ملی کشورها وارد کرده است.

 

در حال حاضر گردشگری فعالیتی قدرتمند و حرفه ای بزرگ در سطح جهان است ، در سال ۱۹۹۲ از هر ۱۵ نفر شاغل در جهان ، یک نفر در بخش گردشگری فعال  و کل شاغلان این بخش در همان سال ۱۳۰ میلیون نفر بوده است.  در حال حاضر میزان ۱۰ درصد از شاغلان دنیا در مشاغل وابسته به بخش گردشگری فعالیت دارند.  میزان درآمد فعالیت گردشگری از سال ۱۹۵۰ تا ۱۹۹۲ ، ۱۳۲ برابر شده و طبق برآوردهای قبلی ، در سال ۲۰۰۵ بیش از ۱۵۰ میلیون نفر در این بخش مشغول به کار شده اند.  از سال ۱۹۹۰ تا ۲۰۰۵ حدود ۴۰ میلیون شغل در این بخش ایجاد شده است و از سال ۲۰۰۰ تاکنون نیز هر ساله ۷۵۰ میلیون نفر به گردشگری می پردازند.  درآمد گردشگری در سال ۲۰۰۵ حدود ۶/۵ درصد از درآمد ناخالص جهان بوده است.  بر اساس پیش بینی سازمان جهانی گردشگری در سال ۲۰۱۰ در حدود یک میلیارد و ۱۸ میلیون نفر به گردشگری پرداختند و درآمد ناشی از گردشگری بین المللی در این سال به حدود یک هزار میلیارد دلار رسید(۱ ).

 

از دیدگاه اقتصادی ، اصلی ترین کارکرد صنعت جهانگردی ، کسب درآمدهای ارزی ، توزیع مجدد درآمدها ، ایجاد زمینه اشتغال ، سرمایه گذاری و ایجاد ارزش افزوده ، همچنین فروش کالاها و خدمات مورد نیاز گردشگرهاست.  صنعت گردشگری و سهم آن در اقتصاد ملی کشورها از مباحث مهمی است که مورد توجه صاحبان امر قرار گرفته است و ارتباط تنگاتنگی با صنایع دیگری مانند هتلداری ، حمل و نقل ، دفاتر مسافرتی ، صنایع دستی ، رستوران داری ، صنایع غذایی ، کشاورزی و. . .  دارد.

 

بر این اساس گردشگر (زائر) به خدماتی احتیاج دارد تا او را در تهیه مایحتاج سفر خود یاری کند.  این خدمات نه تنها نیازهای زائر را تأمین می کند ، بلکه موجب به وجود آمدن مشاغل جدیدی نیز می شود و مانع از خروج پول های نقد از محل مورد بازدید می شود. یکی از مفاهیم مهم در این موضوع بررسی ضریب تکاثری است(میزانی که مخارج گردشگران در مقصد به چرخش در می آید). مفهومی که در اقتصاد گردشگری میزان درآمدهای گردشگری یک کشور یا ناحیه مورد سنجش قرار می گیرد. با توجه به این که در این مجال جای پرداختن به مقوله ضریب تکاثری نمی باشد صرفا به این بسنده می کنیم که هر چه اقتصاد یک کشور بیشتر وابسته به واردات باشد در نتیجه در آمدهای گردشگری بیشترصرف تهیه ملزومات اولیه و خریدمجدد می شود و لذا درآمدی در کشور باقی نمی ماند ویا در حداقل ممکن است.

 

برای مثال ، در ایران ، ۵۰ درصد گردشگران را گردشگران زیارتی تشکیل می دهند ، سال گذشته ( ۱۳۸۸ ) ۳۱۵۶۶۵نفر از گردشگران ورودی به کشور برای زیارت به مشهد مقدس سفر کردند. این رقم تا پایان ۹ ماهه سال جاری نیز ۲۹۰۳۷۷ نفر می باشد. ( ۲ )

 

بیش از ۸ هزار بقعه متبرک در کشور وجود دارد ، با معرفی این بقاع به مردم ، می توان برای جذب گردشگر زیارتی ، از این ظرفیت استفاده کرد.  تاکنون گردشگری مذهبی کاملا یک طرفه بوده است به طوری که گردشگران بسیاری از ایران برای زیارت به عتبات عالیات،سوریه و مکه می روند و در مقابل درصد بسیار کمی گردشگر زیارتی به ایران می آیند.

 

امروزه توجه سیاست گذاران و برنامه ریزان کشورها به صنعت گردشگری به عنوان یک استراتژی توسعه اقتصادی ، فرهنگی ، امنیتی و سیاسی بیش از پیش معطوف این امر شده و آثار مثبت اقتصادی و فرهنگی آن ، مورد توجه جدی دولت ها و ملل گوناگون قرار گرفته است.  بسیاری از کشورها با بهره گیری از این صنعت، به نقطه اوج اهداف مورد نظر دست یافته اند ، به نحوی که بیشترین درآمد خود را از طریق آن تأمین می کنند و در زمره کشورهای توسعه یافته جهان مطرح شده اند.  ( ۳ ) در جغرافیای جهانگردی ، مکان های مذهبی ، به عنوان نیرومندترین قطب جذب گردشگر شناخته شده است.  در تعریف توریسم مذهبی این طور بیان شده، که جهانگردی مذهبی عبارت است از : بازدید گردشگران ویژه  از اماکن مقدس؛ نظیر زیارتگاه ها ، مقابر امامزاده ها و نظایر آن‌ها.  در این جا با ۲ دسته مختلف از جهان گردان روبرو می شویم ، دسته اول : کسانی که از اماکن مقدس در دین خود بازدید می کنند و گروه دوم : کسانی که از اماکن مقدس سایر ادیان دیدن می کنند.  که این امر نتایج مختلف اقتصادی به دنبال دارد که به برخی از آن‌ها اشاره می شود : ۱- درآمدزایی ۲- اشتغال ۳- ایجاد درآمد مالیاتی ۴- اثرات بر تراز پرداخت‌ها ۵- بهبود ساختار اقتصادی یک منطقه۶ -ترغیب فعالیت های کارآفرینی ۷- زیان‌های اقتصادی و عوامل تاثیرگذار بر گستره اثرات اقتصادی نیز عبارتند از :ماهیت تسهیلات اصلی و جذابیت آن، حجم و میزان هزینه ها، سطح توسعه اقتصادی مقصد، بزرگی و اندازه شالوده اقتصادی مقصد، میزان اثر تکاثری در مقصد و میزانی که مقصد خود را با فصلی بودن گردشگری وفق داده است. ( ۴)

 

مسلم است گردشگری به عنوان یک فعالیت اصلی می تواند علاوه بر مزایای نسبی، برای مناطق عقب مانده و کشورهای در حال توسعه نوعی ابزار توسعه به حساب آید. در شرایط کنونی اصلی ترین رکن گردشگری ،جاذبه های شهری قلمداد می شود که می تواند انواع مختلفی داشته باشد. بسیاری از کشورهای پیشرفته از نظر طبیعی و انسان ساز غنی هستندو توسعه بر مبنای این جاذبه ها برای بخش گردشگری نسبت به سایر بخش ها از نظر اقتصادی مزایای نسبی را فراهم می کند که اولین مزیت نسبی مستقیماً به جاذبه های طبیعی ( مثل دریا ، ساحل، کوهستان و. .. ) و بسیاری از جاذبه های فرهنگی ( مثل حرم ها، قلعه ها، صومعه ها، موزه‌ها و…) مربوط می شود. این جاذبه ها به مانند مواد خامی هستند که می توانند با صرف هزینه محدود به جاذبه های سودآوری تبدیل شوند. دومین مزیت نسبی میزان واردات گردشگری می باشد که گردشگری به طور متوسط میزان واردات کمتری نسبت به دیگر بخش‌های اقتصادی دارد که آن نیز به این دلیل است که گردشگران خدماتی را می خرند که جمعیت محلی می تواند در حجم بالایی آن را تولید کند. سومین مزیت نسبی نیز مربوط به نرخ رشد بالا ی گردشگری است که این رشد به همراه دورنمای خوب و کشش درآمدی بالا، گردشگری را به بخش مرجع برای توسعه اقتصادی تبدیل می کند. مزیت نسبی دیگر گردشگری ماهیت «کار محور ی» آن است که باعث ایجاد اشتغال در بخش‌های مختلف از جمله خدمات ،اقامت و. .. می شود. ( ۵ )

 

اما شهر مقدس مشهد در این میان از جایگاه ممتاز و ویژه ای برخوردار است.روند گردشگری مشهد در طول سالیان گذشته نشان داده که گردشگری از یک «ماهیت فصلی» به «ماهیتی جاری در این شهر تبدیل شده، گواه این مسـاله ضریب اشغال هتل ها در این شهر به صورت یک نرم ثابت و پایدار است.هر چند ممکن است به دلیل اجرای طرح هدفمندی یارانه ها، تغییراتی در رفتار گردشگران و زائران بوجود آید و استدلال های مذکور را در آینده با چالش مواجه کند اما این واقعیت بر کسی پوشیده نیست که بخش اعظم فعالیت حوزه گردشگری از نیمه فروردین ماه و سه ماهه تابستان به کل سال تسری یافته است. از سویی دیگر پیدایش روند مذکور سر نوشت «اشتغال کاذب» که یکی از آثار منفی اقتصاد زیارت در این شهر به شمار می رفت را با ابهام مواجه می‌سازد ، چه آن که با پدیده جاری شدن گردشگری ، ویژگی» مشاغل فصلی» نیز غالبآ به «مشاغل دایمی» تبدیل می شود اما وضعیت مشاغل کاذب که زمان بروز و وجودشان معمولا در ایام شلوغی به حد اکثر می رسد با توجه به جاری بودن در کل سال با اشکالاتی مواجه می شود.

 

این مشاغل که به آن مشاغل غیر رسمی نیز گفته می شود به بخش نا منظم اقتصاد زیارت مربوط بوده واز این رو به یک اقتصاد در سایه (زیرزمینی) که به آن اقتصاد سیاه نیز گفته می شود و انواع بیکاری از جمله بیکاری پنهان ، آشکار و فصلی را با خود به ارمغان می آورد.

 

این مشاغل کاذب در واقع بخش فعال و درآمدزای اقتصاد گردشگری را به خود جلب می‌کند و از این راه درآمدهای کلانی را مصروف خود می سازدکه به نظر می رسد درآمدهای ناشی از سوء مدیریت در واحدهای اقامتی و خدمات گردشگری به ویژه کسب درآمد توسط دلالان، تورگردانان غیر مجاز و….از این نوع می تواند قلمداد شوند.

مشاغل کاذب در اقتصاد زیارتی شهر مقدس مشهد،حلقه مفقوده اقتصاد گردشگری این شهر محسوب می شود که به نظر می رسد چندان هم مفقوده نیست اما راه حل این مشکل مفقود بوده و به نظر می رسد صرفا در سایه تعامل دستگاه‌های ذیربط به ویژه دست اندرکاران صنعت گردشگری استان قابل حل و رفع خواهد بود.

 

 

 

پی نوشت:

۱-روزنامه دنیای اقتصاد / ۳۱ مرداد ۱۳۸۶ نقش صنعت گردشگری بر متغیرهای اقتصادی ، مرضیه مروج خراسانی

۲- فرآیند مدیریت جهانگردی/ مهدی الوانی، معصومه پیروزبخت

۳-توسعه گردشگری از دیدگاه برنامه ریزی شهری و منطقه ای/ جواد مهدیزاده

 ۴- Destinations – The Economics of Tourism، مترجم: ابتهال

۵- مشهد،اقتصاد زیارت وگردشگری (محمدصالحی)

 

به اشتراک بگذارید
  • Add to favorites
  • Facebook
  • Google Bookmarks
  • email
  • RSS
  • PDF
  • Print